Waarom wordt bij aanbestedingen vaak een social return verplichting opgelegd?
Bij aanbestedingen wordt een social return-verplichting opgelegd omdat overheden hun inkoopkracht willen inzetten voor maatschappelijke doelen. Door leveranciers te verplichten een deel van de opdrachtwaarde te investeren in mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, combineren opdrachtgevers economische inkoop met sociale impact. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over de social return-verplichting, van de wettelijke basis tot de praktische registratie.
Wat houdt een social return-verplichting bij aanbestedingen precies in?
Een social return-verplichting bij aanbestedingen houdt in dat een opdrachtnemer een afgesproken percentage van de opdrachtsom investeert in de arbeidsparticipatie van mensen met een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt. Deze investering kan de vorm aannemen van het in dienst nemen, opleiden of begeleiden van mensen uit de SROI-doelgroep gedurende de looptijd van de opdracht.
De verplichting wordt opgelegd door decentrale overheden zoals gemeenten, waterschappen en Rijkswaterstaat. Zij nemen de social return-eis op als contractvoorwaarde in hun aanbestedingsdocumenten. Het percentage varieert per opdrachtgever en opdracht, maar ligt in de praktijk vaak tussen de twee en vijf procent van de aanneemsom.
Social Return on Investment, afgekort SROI, is de term die breed wordt gebruikt voor deze aanbestedingseis. Het gaat niet om een financiële return in de traditionele zin, maar om de maatschappelijke waarde die een organisatie teruggeeft aan de samenleving als tegenprestatie voor het uitvoeren van een overheidsopdracht. Bedrijven kunnen ook zelf SROI-eisen stellen wanneer maatschappelijk verantwoord ondernemen hoog op de agenda staat.
Welke wettelijke basis ligt ten grondslag aan social return?
De wettelijke basis voor social return bij aanbestedingen ligt in de Aanbestedingswet 2012 en de Europese aanbestedingsrichtlijnen. De wet biedt opdrachtgevers de ruimte om sociale overwegingen mee te nemen als gunningscriterium of als uitvoeringsvoorwaarde. Artikel 2.82 van de Aanbestedingswet geeft (semi)publieke opdrachtgevers bovendien de mogelijkheid om opdrachten voor te behouden aan ondernemingen die zich specifiek richten op arbeidsparticipatie van kwetsbare groepen.
Naast de Aanbestedingswet speelt ook de Participatiewet een rol. Deze wet verplicht gemeenten om mensen met een arbeidsbeperking of uitkering te begeleiden naar werk. Social return bij aanbestedingen is een praktisch instrument om die doelstelling te realiseren: opdrachtgevers koppelen hun inkoopbeleid direct aan de uitvoering van de Participatiewet.
Het PSO-keurmerk, de Prestatieladder Socialer Ondernemen, sluit hierop aan. Via een PSO-audit stelt een certificerende instantie vast aan welk niveau van de prestatieladder een organisatie voldoet. Het PSO 30+-certificaat is ontwikkeld als extra erkenning binnen het hoogste PSO-prestatieniveau en erkent organisaties die minimaal voldoen aan de kwantitatieve eisen van artikel 2.82 van de Aanbestedingswet. Een PSO-certificering is twee jaar geldig.
Welke doelgroepen vallen onder een social return-verplichting?
De SROI-doelgroep bestaat uit mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Concreet gaat het om langdurig werkzoekenden, jonge werkzoekenden zonder startkwalificatie, mensen met een arbeidsbeperking, gedeeltelijk arbeidsongeschikten en mensen met een uitkering die al langere tijd buiten het arbeidsproces staan.
Binnen de PSO zijn er diverse doelgroepen vastgesteld, en deze hebben elk een eigen wegingsfactor. Dat betekent dat het in dienst nemen van iemand met een zwaardere arbeidsbeperking zwaarder meetelt bij het berekenen van de directe sociale bijdrage dan het aannemen van iemand die kortdurend werkloos is geweest. De directe sociale bijdrage is het percentage medewerkers met een kwetsbare arbeidsmarktpositie dat werkzaam is bij een organisatie.
Opdrachtgevers kunnen in hun aanbestedingsdocumenten specificeren aan welke doelgroepen zij prioriteit geven. Sommige gemeenten leggen de nadruk op jongeren zonder opleiding, terwijl andere opdrachtgevers specifiek inzetten op mensen met een Wajong-uitkering of een indicatie vanuit de Wet sociale werkvoorziening. Het is daarom belangrijk om per opdracht goed te lezen welke doelgroepen meetellen en welke wegingsfactoren van toepassing zijn.
Hoe wordt de hoogte van de social return-verplichting bepaald?
De hoogte van de social return-verplichting wordt bepaald door de opdrachtgever en vastgelegd in de aanbestedingsdocumenten. De meest gebruikte methode is een percentage van de opdrachtsom, waarbij de opdrachtnemer verplicht is dat bedrag te investeren in de inzet van mensen uit de SROI-doelgroep. Hoe dit percentage wordt berekend en welke activiteiten meetellen, verschilt per gemeente of aanbestedende dienst.
Naast een percentage van de opdrachtsom hanteren sommige opdrachtgevers een inspanningsverplichting in uren of een combinatie van beide. De invulling kan bestaan uit directe indienstneming, maar ook uit stages, leerwerktrajecten, detachering of inkoop bij sociale werkbedrijven. Elke invullingsvorm heeft een eigen rekenwaarde die bepaalt hoeveel van de verplichting daarmee wordt ingevuld.
Voor organisaties die al werken met het PSO-keurmerk kan de behaalde PSO-trede soms worden ingezet als bewijs dat aan (een deel van) de social return-verplichting is voldaan. Opdrachtgevers erkennen het PSO-keurmerk steeds vaker als gelijkwaardig alternatief voor of aanvulling op de traditionele SROI-berekening.
Wat zijn de gevolgen als een opdrachtnemer de verplichting niet nakomt?
Als een opdrachtnemer de social return-verplichting niet nakomt, kan de opdrachtgever financiële sancties opleggen. In de meeste gevallen betekent dit dat de opdrachtnemer een boete betaalt of een bedrag moet bijstorten dat gelijk is aan het niet-ingevulde deel van de SROI-verplichting. De exacte sancties zijn vastgelegd in de contractvoorwaarden van de aanbesteding.
Naast financiële gevolgen kan het niet nakomen van de verplichting ook reputatieschade opleveren. Opdrachtgevers houden bij of leveranciers hun verplichtingen nakomen, en een negatieve trackrecord kan de kansen bij toekomstige aanbestedingen verkleinen. Sommige aanbestedende diensten hanteren bovendien een uitsluitingsgrond voor partijen die structureel tekortschieten in de nakoming van sociale verplichtingen.
Tijdige monitoring en bijsturing zijn daarom belangrijk. Wie gedurende de looptijd van een opdracht bijhoudt hoeveel van de verplichting al is ingevuld, kan op tijd ingrijpen als het percentage dreigt achter te blijven. Dat voorkomt verrassingen aan het einde van de contractperiode en geeft de opdrachtgever het vertrouwen dat de verplichting serieus wordt genomen.
Hoe kunnen organisaties social return efficiënt registreren en aantonen?
Organisaties kunnen social return efficiënt registreren door bij elke nieuwe indiensttreding direct de arbeidsmarktsituatie van de medewerker in kaart te brengen. Wie weet of een nieuwe medewerker tot de SROI-doelgroep behoort, kan die persoon direct opvoeren in de PSO-registratie en meenemen in de SROI-berekening. Hoe eerder je dit signaleert, hoe vollediger je administratie is.
In de praktijk lopen organisaties hier regelmatig tegenaan: de informatie is versnipperd over meerdere systemen, de registratie gebeurt handmatig of achteraf, en rapportages aan de opdrachtgever kosten onnodig veel tijd. Een geautomatiseerde aanpak lost dit op door de controle van achtergrondgegevens te koppelen aan het onboardingproces.
Hoe wij je helpen bij de social return-verplichting
Wij ontzorgen organisaties volledig bij het naleven van hun SROI-verplichtingen. Via ons platform brengen we bij elke nieuwe indiensttreding de uitkeringssituatie van medewerkers in kaart en signaleren we al bij de poort of iemand tot de SROI-doelgroep behoort. Zo kunnen nieuwe medewerkers direct worden opgevoerd in de PSO, zonder dat je daar handmatig werk voor hoeft te doen.
Wat je concreet van ons krijgt:
- Automatische signalering van SROI-doelgroepmedewerkers bij indiensttreding
- Overzichtelijke dashboards met actuele voortgang van je SROI-verplichting
- Rapportages die je direct kunt gebruiken voor verantwoording aan de opdrachtgever
- Naadloze koppeling met systemen zoals AFAS voor een gestroomlijnd proces
- Veilige verwerking van gevoelige persoonsgegevens conform ISO 27001 en AVG
Zo voorkom je bijbetalingen of boetes, houd je de administratie continu bij en stuur je op tijd bij als de invulling van de verplichting achterblijft. Wil je weten hoe wij dit voor jouw organisatie kunnen inrichten? Neem contact op voor een persoonlijk gesprek en een gratis demo.